Binnengesticht
Het krankzinnigengesticht is op 25 juli 1848 opgericht door het provinciebestuur van Friesland. Zij besloten om krankzinnigen op te vangen in de gebouwen van de voormalige Universiteit van Franeker. De universiteit was enkele jaren hiervoor, in 1843, opgeheven nadat het een laatste functie had als Rijksatheneum. Daarvoor was de Universiteit van Franeker er gevestigd. Op 31 maar 1851 kwamen de eerste 27 bewoners naar het gesticht in Franeker. Zij kwamen uit het Sint Elisabeth Gesticht in Deventer, omdat Friese krankzinnigen toentertijd voornamelijk daar naartoe moesten om opgenomen te worden. De eerste geneesheer-directeur was Lammerts van Bueren. Van Bueren was later ook betrokken bij het plan en de aankoop van de buitenplaats Groot Lankum. In de jaren na 1841, het jaar waarin de eerste Krankzinnigenwet van kracht ging, zijn veel gestichten voor krankzinnigen in het leven geroepen. Ook het besluit om krankzinnigen op te nemen in Franeker zou te maken kunnen hebben met het feit dat de wet op een bepaalde manier werd geïnterpreteerd, zoals het geval was bij de oprichting van de drie Provinciale Ziekenhuizen in Noord-Holland. Dit is echter niet bekend.
Uitbreiding met buitengesticht
Groot Lankum was de benaming voor de buitenplaats van het krankzinnigengesticht te Franeker. De naam van het gesticht werd door deze nieuwe aankoop omgezet in Psychiatrische Inrichting. Op dit buitenterrein konden de patiënten makkelijk op het land werken en daarom kocht het Geneeskundig Gesticht in 1901 de buitenplaats Groot Lankum. Het duurde nog een lange tijd voordat het hoofdgebouw werd gebouwd. Pas in 1928 werden de werkzaamheden gestart en op 17 oktober 1928 werd de eerste steen gelegd door de commissaris van de koningin, mr P.A.V. baron van Harinxma thoe Slooten. De inrichting kon twee jaar later, op 21 oktober 1930, de deuren officieel openen, ditmaal weer door dezelfde commissaris van de koningin. Het Psychiatrisch Ziekenhuis Groot Lankum had in eerste instantie plek voor zo’n 230 patiënten. In de loop der jaren werden dit er meer. Op 5 juni 1974 neemt de Psychiatrische Inrichting het dorp van allerlei nieuwe gebouwen, Lankwert genaamd, in gebruik. In die tijd was er een grote verandering in de manier waarop de psychiatrische patiënten woonden en behandelingen kregen. Niet iedere patiënt werd direct gedwongen opgenomen in de inrichting, maar sommigen kregen een poliklinische behandeling, dus zonder (gedwongen) opname. Die veranderingen in psychiatrie in de jaren ’60 t/m ’90 waren de basis van de huidige psychiatrie.
Veranderingen
In maart 2006 is het hoofdgebouw Groot Lankum gesloten. Anderhalf jaar later, in oktober 2007, zijn de laatste patiënten uit de psychiatrische instelling in de binnenstad van Franeker verhuisd. Hierna is de instelling in de binnenstad verkocht en is het hedendaags een verzorgingshuis. Ook het hoofdgebouw Groot Lankum is verkocht en is compleet verbouwd. Ook het hoofdgebouw Groot Lankum is hedendaags een verzorgingshuis. Het gelijknamige landgoed Groot Lankum met het dorp ‘Lankwert’ is nog steeds in gebruik. Aan de zuidzijde van het terrein zijn het portiershokje en de op stenen geplaatste naam ‘Groot Lankum’ nog aanwezig en zichtbaar vanaf de Harlingerweg. Het terrein is zoals hierboven aangeven deels verkocht en het hoofdgebouw heeft nu een andere naam: Kening State, dat in dezelfde stijl en op dezelfde plek in letters is aangebracht op de voorkant van het gebouw. Het gebouw Groot Lankum en het wandelpark zijn erkend als Rijksmonument.
Feitelijke informatie
Namen in tijdsvolgorde: Krankzinnigengesticht Franeker, Geneeskundig Gesticht (voor Krankzinnigen), Psychiatrische Inrichting Franeker, Psychiatrisch Ziekenhuis Franeker (PZF)
Plaats: Lankwert (dorp op het terrein Groot Lankum): Burgemeester J. Dijkstraweg 6, Franeker
Voormalige hoofdgebouw, nu verzorgingshuis: Kening State 1, Franeker
Voormalige Binnengesticht, nu verzorgingshuis: Academiestraat 23, Franeker
Provincie: Friesland
Opgericht door: Provinciebestuur Friesland
Opgericht in: 1848, in gebruik genomen in 1851
Fusies en bestuurlijke veranderingen: 1997 fusie met andere GGZ-instellingen, waardoor er een nieuwe naam is
Soort gesticht: Krankzinnigengesticht
Inrichtingsgrootte: Binnengesticht: 5000m² vloerruimte;
Buitengesticht: 4500m² vloerruimte. Het gehele buitenterrein (incl. alle grond) is toentertijd gekocht voor 5727 gulden.
Aantal patiënten: Op 02-06-1951, Binnengesticht: 210 vrouwen, 175 mannen;
Buitengesticht: 145 vrouwen en 145 mannen. In totaal 675
09-08-1989, binnen- en buitengesticht: 565
Begraafplaats: Geen eigen begraafplaats
Geloof: Geen specifiek aanwezig geloof tot zover bekend


Interessante, relevante informatie
Op chronologische volgorde
Informatiepagina’s ‘Kruisherenklooster‘ en ‘Universiteit van Franeker‘ over de voormalige gebruikers van de gebouwen van het binnengesticht, het klooster en de voormalige Universiteit, die later gebruikt werden als krankzinnigengesticht. Wikipedia, heden
Artikel ‘Een verstelbare dwangstoel uit 1852‘ over de dwangstoel en het gebruik daarvan in het Geneeskundig Gesticht. Originele dwangstoel uit het PZF in het museum. Museum van de Geest, heden
Artikel ‘Honderd jaar Psychiatrische Inrichting‘ van de Leeuwarder Courant, 02-06-1951
Artikel ‘PZ Franeker bij het 125-jarig bestaan in boek en beeld gezet‘ van de Leeuwarder Courant, 11-05-1976
Artikel ‘Schuiven met patiënten‘ over de problemen in het PZF van Trouw, 09-08-1989
Artikel ‘Niemand zegt: wat is het hier een kleretent‘ over de achterblijvende ontwikkelen op het gebied van zorg op maat en privacy in het PZF van de Leeuwarder Courant, 13-01-1990
Artikel ‘Warm rood voor psychiatrische patiënten‘ over de overplaatsing van de laatste patiënten van Groot Lankum naar een nieuwe instelling in Leeuwarden, waarna het gebouw Groot Lankum officieel sluit van de Leeuwarder Courant, 22-02-2006
Artikel ‘Leeg Lankum‘ over de sluiting en de geschiedenis tot dan toe van het PZF van de Leeuwarder Courant, 01-04-2006
Artikel ‘Laatste GGZ-patiënten uit Franeker binnenstad‘ over de verhuizing van de laatste patiënten uit de binnenstad van Franeker, waarna de instelling verkocht is van de Leeuwarder Courant, 19-10-2007
Friese documentaire ‘In Fergetten Skiednis‘ over de Psychiatrische Inrichting in de Tweede Wereldoorlog van Omrop Fryslân, 2013
Boeken
Voornamelijk in bezit van Historisch Centrum Franeker, die daar ook te bekijken zijn. Hieronder gesorteerd op jaartal van publicatie
Lammerts van Bueren, dr. R. (1868). Patronaat over behoeftigen als hersteld ontslagen uit het Krankzinnigen Gesticht te Franeker. Franeker: F. Koksma
Heemstra, M.J. barones van. (1951). Honderdjarig bestaan van de Psychiatrische Inrichting te Franeker, 1851-1951. Leeuwarden: Jongbloed’s uitgeverzaak
Terpstra, Pieter. (1976). “Ja wier, it is hiel oars wurden” (van verzorging naar behandeling, van gesticht naar ziekenhuis). Leeuwarden: Handelsdrukkerij van 1874
Zondag, A. (1995). Naar Franeker gaan (herinneringen en reflecties van een oud-hoofdverpleegkundige). Franeker: Van Wijnen
Karstkarel, Peter. (1995). Gestichtstekeningen van Klaas Koopmans. Gersloot: De drijvende Dobber
Miedema, Tjerk. (2012). Franeker in de bezettingstijd, de andere waarheid en toedracht. Otterlo: Saguaro Publications
Brug, Joan & Wilma van de. (2013). Groot Lankum, een portret. Franeker: Telenga
Krijgsveld, Anneke; Strijk, Jannie. (2013). Dennenoord en Franeker, 1940-1945. Assen: Koninklijke van Gorcum bv